*कर्माची गहन गती आणि तीन* *सोनेरी आसवे*
काशीच्या मणिकर्णिका घाटावर चिता रचली जात होती. ७८ वर्षांचे पंडित राघवेंद्र शास्त्री यांचे पार्थिव शरीर पंचतत्त्वात विलीन होणार होते. ज्यांनी अर्धी शतके रोज ब्रह्ममुहूर्तावर गंगा मैयाच्या कुशीत डुबकी मारली होती, बोटांवर करोडो मंत्रांचा हिशोब ठेवला होता आणि ज्यांची भागवत कथा ऐकून हजारो लोकांचे डोळे पाणावायचे, त्यांचा निरोपही अगदी राजेशाही होता. चहुबाजूंनी एकच आवाज गुंजत होता— "गुरुजी तर जिवंतपणीच मोक्ष पावले होते!"
मृत्यूच्या त्या अंतिम क्षणी राघवेंद्र यांच्या चेहऱ्यावर एक अलौकिक समाधान होते. त्यांनी ओठ हलवले— "राम नाम सत्य है," आणि डोळे मिटले.
देह सोडताच त्यांना जाणवले की ते कापसासारखे हलके होऊन हवेत तरंगत आहेत. खाली रडणारे-ळवळणारे कुटुंब आणि शिष्यांची गर्दी लहान होत गेली. तेवढ्यात आकाशातून एक सोनेरी, दुधाळ प्रकाश खाली उतरला. राघवेंद्र त्या प्रकाशमार्गावरून पुढे जाऊ लागले. मनातून ते हसले, "अहा! माझी तपस्या यशस्वी झाली. आता थेट वैकुंठात नारायणाच्या चरणी स्थान मिळेल."
परंतु, तो सोनेरी रस्ता अचानक एका झटक्याने संपला. प्रकाश नाहीसा झाला आणि चहुबाजूला एक गडद, गुदमरवून टाकणारा अंधार पसरला. समोर काळ्या लोखंडाचा एक इतका अवाढव्य दरवाजा उभा होता की जो पाहूनच अंगावर काटा येईल. त्या दरवाजावर तापलेल्या लोखंडाच्या अक्षरांनी लिहिले होते:
"कर्मणो गहना गतिः" (कर्माची गती अत्यंत सूक्ष्म आणि रहस्यमयी असते)
तिथे पहारा देत होते दोन अक्राळविक्राळ यमदूत— जळत्या कोळशासारखे लाल डोळे आणि रेड्याचे शिंग. शास्त्रीजींचा संन्यासी स्वभाव थोडा डगमगला, पण त्यांनी स्वतःला सावरले आणि रुबाबात म्हणाले, "तुम्ही लोक मला कुठे घेऊन आलात? मी काशीचा राघवेंद्र शास्त्री आहे. माझ्यासाठी तर वैकुंठातून गरुड-विमान येणार होते."
एक यमदूत असा हसला की पाताळ लोकही थरथरला. "विमान? शास्त्रीजी, पृथ्वीवर तुम्ही हजारो लोकांना भुरळ पाडली असेल, पण इथे फक्त सत्य चालते. आधी चित्रगुप्त महाराजांच्या न्यायालयात हजेरी लावा, तिथेच ठरेल की तुम्हाला पुष्प विमान मिळणार की उकळते तेल!"
राघवेंद्र यांचा अहंकार भडकला, "मी जीवनात कधी परस्त्रीवर कुदृष्टी टाकली नाही, कधी मांस-मदिरेला स्पर्श केला नाही, रोज सहा तास अनुष्ठान केले. माझा न्याय करणार तुम्ही?"
दुसरा यमदूत हसला, "म्हणूनच तर तुमचा ताळेबंद पाहण्यासाठी स्वतः यमराज उत्सुक आहेत. चला!"
चित्रगुप्तांचे न्यायालय
यमलोकाची ती सभा एखाद्या अनंत ब्रह्मांडासारखी विशाल होती. लाखो आत्मे रांगेत उभे राहून आपल्या बारीची वाट पाहत होते— कोणी रडत होते, तर कोणी पूर्वजन्माच्या पापांची माफी मागत होते. न्यायाच्या आसनावर चित्रगुप्त विराजमान होते. त्यांच्यासमोर 'महाकालाची पोथी' उघडी होती, ज्याची पाने न शिवता हवेत उलटत होती.
पुकार झाली— "राघवेंद्र शास्त्री, आत्म-पुत्र काशी!"
शास्त्रीजी पुढे आले. त्यांच्यातील पंडित अजूनही जिवंत होता, त्यांनी आदराने मान झुकवली.
चित्रगुप्तांनी आपली तीक्ष्ण नजर पोथीवर टिकवली, "जन्म: १९४८, मृत्यू: २०२६. कर्माचे पहिले पान उघडले जावे."
वहीचे डावे पान सोन्याच्या अक्षरांनी चमकू लागले. तिथे लिहिले होते:
गंगा स्नान: १८,२५० दिवस
महामंत्र जाप: २,१९,००,००० वेळा
अन्नदान: १२,००० दरिद्री लोकांना तृप्त केले
हे पाहून शास्त्रीजींची छाती गर्वाने फुगली. त्यांनी तिरप्या नजरेने यमदूतांकडे पाहिले, जणू सांगत होते— 'पाहिलात माझ्या भक्तीचा प्रताप?'
परंतु, तेवढ्यात चित्रगुप्तांनी पान उलटले. उजवे पान पूर्णपणे कोळशासारखे काळे होते, ज्यावर रक्तासारख्या लाल रंगाने अक्षरे उमटू लागली. चित्रगुप्तांच्या भुवया उंचावल्या, "शास्त्री, आता जरा नाण्याची दुसरी बाजूही पाहा."
मौन आणि अहंकाराचे महापाप
पहिला काळा देखावा समोर जिवंत झाला. चाळीस वर्षांपूर्वीची एक कडाक्याची थंडीची रात्र होती. एक असहाय्य, फाटकेतुटके कपडे घातलेली विधवा आपल्या मरणपंथाला लागलेल्या एकुलत्या एक मुलाला घेऊन शास्त्रीजींच्या दारात आली होती.
"महाराज, महामृत्युंजयाचा संकल्प करा, माझे मूल वाचेल. माझ्याकडे फक्त हे १०० रुपये आहेत."
तेव्हा राघवेंद्र यांनी रुक्षपणे म्हटले होते, "शंभर रुपयात तर पूजेचे साहित्यही येत नाही माई! दक्षिणा ११०० रुपये लागेल. लक्षात ठेव, देवाच्या दारात फुकटचा सौदा होत नाही."
ती माता रडत रडत परत गेली आणि दोन दिवसांनी त्या मुलाने प्राण सोडले.
हे पाहून शास्त्रीजी गांगरले, "महाराज! मी तर शास्त्रांच्या मर्यादेचे रक्षण करत होतो. पुरोहिताचा अधिकार आहे दक्षिणा!"
"शास्त्रात श्रद्धेची दक्षिणा लिहिली आहे शास्त्री, मजबुरीची किंमत नाही," चित्रगुप्तांचा आवाज घुमला. "तुम्ही त्या रात्री नारायणाला एक व्यापारी बनवले. त्याच क्षणी, तुमच्या सत्तावन्न वर्षांच्या साधनेच्या माळेतील एक मुख्य मणी तुटून पडला होता."
शास्त्रीजींनी दचकून पाहिले, त्यांच्या सूक्ष्म जपमाळेतील एक मोती सचमुच गायब होता.
दुसरे पान उघडले. पंचवीस वर्षांपूर्वीचे एक घृणास्पद सत्य. शास्त्रीजींचा सर्वात प्रिय आणि संस्कारी शिष्य मोहन याने गुरुकुलातील तीन निष्पाप मुलींवर अत्याचार केला होता. एका पीडित मुलीने रडत रडत शास्त्रीजींचे पाय पकडले होते.
पण शास्त्रीजींनी समाजासमोर मोहनला शिक्षा देण्याऐवजी, त्याला बंद खोलीत रागावले आणि म्हणाले, "जर ही गोष्ट बाहेर गेली, तर आपल्या गुरुकुलाच्या आणि माझ्या प्रतिष्ठेला डाग लागेल. तू सहा महिन्यांसाठी तीर्थयात्रेला निघून जा, प्रकरण शांत झाल्यावर परत ये."
मोहन तर वाचला, पण त्या मुलींचा आत्मा चिरडला गेला. त्यातील एका मुलीने शेवटी विहिरीत उडी मारून आत्महत्या केली.
शास्त्रीजी कापू लागले, "मी... मी तर फक्त संस्थेची प्रतिष्ठा वाचवू पाहत होतो."
"नाही!" चित्रगुप्तांचा स्वर गर्जला. "तुम्ही संस्था नाही, तुमची खोटी कीर्ती वाचवलीत. जेव्हा तुमच्यासमोर अधर्म होत होता, तेव्हा तुमचे मौन त्या पापाचे भागीदार होते. याला म्हणतात 'मौनाचे महापाप'. ज्याच्याकडे थांबवण्याची शक्ती असूनही जो गप्प राहतो, तो गुन्हेगारापेक्षाही मोठा गुन्हेगार असतो."
एका भयानक कडकडाटासह शास्त्रीजींच्या जपमाळेचे १०८ मणी तुटून विखुरले. आता माळ फक्त एक साधा धागा राहिली होती.
तिसरे पान उघडले. काशीतीलच एका सरळ-साध्या, परम ज्ञानी पंडित हरिप्रसाद यांचा चेहरा समोर आला. ते शास्त्रीजींपेक्षा खूप निष्पाप आणि मधुर कथावाचक होते. हळूहळू लोक शास्त्रीजींना सोडून हरिप्रसाद यांच्या कथेत जमा होऊ लागले.
हेव्यादाव्याच्या आगीत जळून शास्त्रीजींनी आपल्या शिष्यांकरवी अफवा पसरवली की 'हरिप्रसाद यांचे कूळ शुद्ध नाही आणि त्यांचे उच्चारण अशुद्ध आहे, त्यांची कथा ऐकल्याने पुण्य नाही तर पाप मिळते.'
लोकलाज आणि अपमानाच्या भीतीने हरिप्रसाद काशी सोडून निघून गेले आणि वाटेत एका अपघाताचा बळी ठरले.
शास्त्रीजी हताश होऊन जमिनीवर बसले, "मी तर फक्त शास्त्रांच्या शुद्ध उच्चारणाबद्दल बोललो होतो..."
"खोटं!" चित्रगुप्त म्हणाले. "तुमचा अहंकार हे सहन करू शकला नाही की तुमच्यापेक्षा कोणीतरी अधिक चांगल्या प्रकारे ईश्वराचे नाव घेऊ शकते. तुम्ही एका सच्च्या भक्ताचा सामाजिक वध केला. हे ब्रह्महत्येसारखेच आहे."
आता ती पूर्ण जपमाळ काळी पडून राख झाली.
पुण्याचा तराजू आणि अद्भुत क्षमा
तितक्यात, यमराज स्वतः आपल्या भयानक आणि न्यायप्रिय रूपात प्रकट झाले. त्यांच्या हातात यमदंड होता.
"राघवेंद्र!" यमराजांचा गंभीर आवाज घुमला. "तुम्ही पन्नास वर्षे गंगेच्या पाण्यात शरीर तर धुतले, पण मनातील अहंकाराचा मळ एकदाही धुतला नाही. करोडो वेळा राम नाम जिभेवर तर आले, पण रामाचे प्रेम हृदयात कधी उतरू दिले नाही. तुमची भक्ती देवासाठी नव्हती—पद, प्रतिष्ठा आणि पैशासाठी होती. तुम्ही भक्त नाही, धर्माचे व्यापारी होतात."
शास्त्रीजी ढसाढसा रडू लागले, "प्रभू! काय माझी सर्व तपस्या, सर्व दान वाया गेले?"
यमराजांनी आपला दंड जमिनीवर आपटला. हवेत एक विशाल सुवर्ण तराजू प्रकट झाला. एका पारड्यात शास्त्रीजींचे सर्व गंगा स्नान, दान आणि कथांचे पुण्य ठेवले गेले. दुसरे पारडे रिकामे होते.
तेवढ्यात चित्रगुप्तांनी पोथीमधून तीन काळे कण उचलले—अहंकार, मौन आणि मत्सर. त्यांना दुसऱ्या पारड्यात ठेवून दिले.
बघता बघता, पुण्याचे सोनेरी पारडे हलके होऊन वर उचलले गेले आणि पापांचे पारडे जड होऊन खाली बसले. संपूर्ण सभेत शांतता पसरली.
यमदूत पुढे आले, "महाराज! या पाखंड्याला शंभर वर्षांसाठी उकळत्या तेल-कुंडात टाकून द्यावे."
शास्त्रीजी आपले डोळे बंद करून दंड स्वीकारणारच होते की तेवढ्यात एक अशक्त आवाज आला—"थांबा, प्रभू!"
सगळ्यांनी मागे वळून पाहिले. रांग तोडून तीच गरीब विधवा पुढे आली होती. तिने चित्रगुप्तांना सांगितले, "महाराज, यांनी माझ्या मुलाला तर वाचवले नाही, पण त्या दिवशी त्यांनी मारलेला टोमणा माझ्या आतील मातेला जागा करून गेला. मी ठरवले की पैशाअभावी इतर कोणाचे मूल मरणार नाही. मी आयुष्यभर जडीबुटी देऊन मोफत शेकडो मुलांचे प्राण वाचवले. मी माझ्या त्या पुण्याचा अर्धा भाग यांना देते."
तितक्यात ती आत्महत्या केलेली मुलगीही पुढे आली, "गुरुजींनी मला न्याय दिला नाही, पण बालपणी त्यांनी सांगितलेली प्रल्हादाची कथा मला कठीण परिस्थितीत दोन वर्षे जगण्याची हिंमत देऊन गेली. मी माझ्या संघर्षाचे पुण्य यांना सोपवते."
शेवटी पंडित हरिप्रसाद प्रकट झाले. त्यांनी हसून सांगितले, "शास्त्रीजींच्या मत्सरामुळेच मी माझे उच्चारण इतके शुद्ध केले की मरताना माझ्या मुखातून नकळत 'नारायण' निघाले आणि मी मुक्त झालो. मी यांना क्षमा करतो आणि यांचा दंड कमी करण्याची प्रार्थना करतो."
यमराजांच्या कठोर चेहऱ्यावर एक सौम्य हास्य उमटले, "पाहा शास्त्री! ज्यांना तुम्ही जिवंतपणी जखमा दिल्या, तेच आज तुमची ढाल बनून उभे आहेत. हेच कर्माचे असीम चक्र आहे."
पुनर्जन्म आणि शुध्दीकरण
यमराजांनी आपला न्याय सुनावला, "राघवेंद्र, या पवित्र आत्म्यांच्या दयेमुळे तुमचा नरकाचा दंड रद्द केला जातो. परंतु, शुद्धीकरणासाठी तुम्हाला पुन्हा मृत्यूलोकात जावे लागेल. तुमचा पुढील जन्म एका अत्यंत गरीब, तथाकथित अछूत (चांडाल) कुटुंबात होईल. तुम्हाला कोणताही वेद, कोणताही मंत्र, कोणतीही माळ मिळणार नाही. बालपणापासून तुम्हाला फक्त तिरस्कार मिळेल. जर त्या कठीण परिस्थितीतही तुम्ही कोणत्याही स्वार्थाशिवाय, केवळ सेवाभावाने एखाद्या तडपणाऱ्या जीवाचे अश्रू पुसू शकलात, तर तुमचे हे सर्व काळे मणी धुतले जातील."
शास्त्रीजींनी कृतज्ञतेने डोके झुकवले, "पण महाराज, जर मी पुन्हा भरकटलो तर?"
"तर हा यमलोक नेहमी उघडा आहे शास्त्री. लक्षात ठेवा, ईश्वर मंत्रांच्या संख्येने नाही, तर अंतःकरणाच्या शुद्ध हेतूने प्रसन्न होतो."
एक तीव्र झटका बसला आणि शास्त्रीजींचा आत्मा अंधाराच्या एका खोल विहिरीत कोसळत गेला.
भीमाचा निष्काम कर्मयोग
त्याच रात्री, काशीच्या मणिकर्णिका घाटाजवळ राहणाऱ्या एका मेहतर वस्तीत एका नवजात बालकाचा रडण्याचा आवाज घुमला. तो खूप अशक्त आणि सावळा होता. त्याचे नाव ठेवले गेले— 'भीमा'.
भीमा मोठा झाला, पण त्याला अक्षरांचे ज्ञान मिळाले नाही. ना त्याने कधी मंदिराच्या आत पाऊल ठेवले, ना कधी कोणताही मंत्र ऐकला. पण त्याच्या आत एक वेगळीच तळमळ होती. जेव्हा जेव्हा तो कोणाला तडपताना पाहायचा, तेव्हा त्याचा जीव तुटायचा. तो बेवारस मृतदेह आपल्या खांद्यावर वाहायचा, श्मशानात त्यांची चिता रचायचा आणि आजारी पशू-पक्षांची सेवा करायचा.
जेव्हा भीमा ३० वर्षांचा झाला, तेव्हा काशीत भयानक कॉलरा (हैजा) पसरला. श्रीमंत लोक आणि मोठे मोठे पंडित शहर सोडून पळून जाऊ लागले. पण भीमा तिथेच राहिला. त्याने आपल्या जीवाची पर्वा न करता हजारो रुग्णांची सेवा केली, त्यांचे मलमूत्र साफ केले, त्यांना औषध पाजले.
एका रात्री, एका मरणाऱ्या वृद्धाने भीमाचा हात पकडून विचारले, "बेटा, या संसर्गजन्य आजारात सगळे सोडून गेले, तू कोण आहेस? कोणी देव आहेस का?"
भीमाने सहज हसून सांगितले, "नाही बाबा! मी तर एक साधा माणूस आहे, तुमची पीडा पाहून मला राहवले नाही."
त्याच रात्री कॉलराने भीमालाही विळख्यात घेतले. पहाट होता होता भीमाचे श्वास सुटू लागले. पण या वेळी त्याच्या चेहऱ्यावर तेच तेज होते जे कधी राघवेंद्र शास्त्रींच्या मुखावर होते. फरक इतकाच होता की या वेळी कोणतेही मोठे तर्पण नव्हते, फक्त ते गरीब लोक होते ज्यांची त्याने सेवा केली होती, आणि ते ढसाढसा रडत होते.
यमलोकात चित्रगुप्तांनी जशी 'महाकालाची पोथी' उघडली, तसे ते थक्क झाले. वहीचे ते काळे पान पूर्णपणे साफ झाले होते. तिथे ना कोणते काळे अक्षर होते, ना कोणते पाप. त्या पानावर भीमाच्या निस्वार्थ कर्मातून निर्माण झालेली तीन 'सोनेरी आसवे' चमकत होती.
यमराज आपल्या आसनावरून उभे राहिले. त्यांनी आनंदाने आदेश दिला, "दूतांनु! दिव्य विमान तयार करा. आज यमलोकाच्या दारात कोणी धर्माचा व्यापारी नाही, तर एक सच्चा निष्काम कर्मयोगी येत आहे."
जेव्हा भीमाने आपले डोळे उघडले, तेव्हा समोर यमदूत नव्हते, तर चतुर्भुज रूपात स्वतः नारायणाचे दूत हातात पारिजाताच्या फुलांची माळ घेऊन उभे होते.
मागे यमलोकाचा तो लोखंडी दरवाजा नेहमीसाठी बंद होत होता. त्यावर अजूनही लिहिले होते— "कर्मणो गहना गतिः."
पण भीमाला आता ते वाचण्याची गरज नव्हती, कारण त्याने शास्त्रांना वाचले नव्हते, तर त्यांना आपल्या जीवनात जगले होते.
बोध
कंठात घातलेली माळ आणि जिभेवर रामाचे नाव तोपर्यंत व्यर्थ आहे, जोपर्यंत हृदयात प्राणिमात्रांबद्दल करुणा नसेल.
खरा धर्म मंदिराच्या चौकटीत नाही, तर एखाद्या पीडिताच्या सेवेमध्ये लपलेल्या निस्वार्थ भावात निवास करतो..
ईश्वर तुमच्या प्रार्थनेचे शब्द मोजत नाही, तो तुमच्या कर्माच्या मागे लपलेला हेतू तोलतो.
संकलन :- (कविवर्य देवेंद्र औटी)
